Lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc ta cho thấy, hoạt động đối ngoại luôn đóng một vai trò quan trọng trong bảo đảm giữ yên bờ cõi, gìn giữ nền độc lập, chủ quyền của đất nước. Nếu như nghệ thuật quân sự giúp ông cha ta đánh đuổi kẻ thù xâm lược, thì hoạt động bang giao với tư tưởng “hòa hiếu” đã tiên phong trong việc ngăn chặn chiến tranh, giữ gìn bình yên cho xã tắc và bảo vệ vững chắc bờ cõi nước nhà. Tư tưởng quan trọng này đã được thể hiện rõ trong Binh thư yếu lược, được Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn nhấn mạnh: “Hòa mục là đạo rất hay trong việc trị nước, hành binh. Hòa ở trong nước thì ít phải dùng binh, hòa ở ngoài biên thì không sợ báo động”(1).

Kế thừa truyền thống lịch sử ấy, trong cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc, thống nhất đất nước trong thế kỷ XX cũng như giai đoạn hội nhập quốc tế sâu rộng hiện nay, cùng với các binh chủng đối ngoại khác, ngành ngoại giao, dưới sự lãnh đạo của Đảng, trực tiếp là Chủ tịch Hồ Chí Minh - Bộ trưởng Ngoại giao đầu tiên - đã đóng vai trò quan trọng trong thực hiện nhiệm vụ bảo vệ nền độc lập dân tộc, củng cố môi trường hòa bình cho đất nước, tìm kiếm, tranh thủ các nguồn lực từ bên ngoài để phục vụ cho sự phát triển và nâng cao vị thế đất nước, phát huy vai trò thành viên có trách nhiệm của cộng đồng quốc tế.

Ngoại giao - lực lượng nòng cốt trong thực hiện nhiệm vụ bảo vệ nền độc lập dân tộc, củng cố môi trường hòa bình cho đất nước.

Khi nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa mới ra đời, trong bối cảnh lực lượng cách mạng còn non trẻ, dưới sự lãnh đạo của Chủ tịch Hồ Chí Minh, ngoại giao đã đi trước mở đường, bảo vệ chính quyền cách mạng trước tình thế “ngàn cân treo sợi tóc”. Hiệp định Sơ bộ (ngày 6-3-1946), bản Tạm ước (ngày 14-9-1946) cùng những nỗ lực ngoại giao tại các Hội nghị Đà Lạt và Hội nghị Phông-ten-nơ-blô đã trở thành những bài học kinh điển về nghệ thuật ngoại giao “dĩ bất biến ứng vạn biến”, “hòa để tiến”, phân hóa hàng ngũ đối phương, tránh được việc phải cùng một lúc đối mặt với nhiều kẻ thù mạnh. Nhờ đó, ngoại giao đã góp phần kéo dài khoảng thời gian hòa bình tuy ngắn ngủi nhưng vô cùng quan trọng để chính quyền cách mạng có thêm thời gian củng cố lực lượng chuẩn bị cho cuộc trường kỳ kháng chiến của dân tộc.