Literature-studying Blog

Thủ tướng Phạm Văn Đồng đã từng dành những lời trân trọng nhất: “Nguyễn Trãi là người đầu đội trời Việt Nam, chân đạp đất Việt Nam, tâm hồn lộng gió thời đại…”. Nếu như “Bình Ngô đại cáo” của ông mang đầy nhiệt huyết, lòng tự tôn dân tộc thì bài thơ “Cảnh ngày hè” lại là một bức tranh về vẻ đẹp tâm hồn của Nguyễn Trãi. Ở đó, ta không chỉ bắt gặp tâm hồn nghệ sĩ, mà còn thấy được một tấm lòng vị anh hùng dân tộc luôn cháy sáng vì nước vì dân.

Tác phẩm được viết khi Nguyễn Trãi xa dời chốn bon chen, cám dỗ của quan trường để lui về ở ẩn. Ở đây, ông lắng nghe nhịp sống con người đang trôi chảy mà sáng tác nên bài thơ. “Cảnh ngày hè” nằm trong mục “Bảo kính cảnh giới”, thuộc phần “Vô đề” của tập thơ “Quốc âm thi tập”, được đông đảo người đọc các thế hệ biết đến.

Ngay từ câu thơ đầu, tác giả dẫn người đọc đến với một bức tranh thiên nhiên rực rỡ, tràn trề sự sống của mùa hè, đến với một không khí náo nhiệt, rộn ràng của cuộc sống thường nhật vẫn đang tiếp diễn:

“Rồi, hóng mát thuở ngày trường”

Nhịp thơ lạ lùng, như kéo dài cảm giác của thi nhân với tâm thế quan thai, tự tại trong một ngày nhàn rỗi: tạo điểm nhấn ở một nhịp đầu tiên, sau đó là năm chữ nối lại như tiếng thở dài. Có cơ hội để cảm nhận trọn vẹn cái ngày hè dài, nhà thơ nâng niu ghi lại bức tranh thiên nhiên ngày hè mãnh liệt và căng tràn sức sống trước mắt:

“Hòe lục đùn đùn tán rợp giương

Thạch lựu hiên còn phun thức đỏ,

Hồng liên trì đã tiễn mùi hương”

Nếu thơ ca cổ điển ưa những gam màu trầm hơn là sắc gắt, ưa tả tĩnh hơn là tả động, thì Nguyễn Trãi đã dám bước qua cái khuôn khổ ấy để thoát khỏi những bức tranh thanh đạm, tiêu sơ và đến gần hơn với bức tranh cảnh ngày hè sinh động, rực rỡ với những gam màu đậm, tươi tắn cùng những hình ảnh đặc trưng của mùa hè. Bao trùm lên bức tranh ấy chính là những “chiếc lọng” xanh biếc của tán hòe đang bung sắc như làm dịu đi cái chói chang, gay gắt của nắng hè. Đặt điểm nhìn xuống thấp hơn, nhà thơ đã khéo léo đan cài màu đỏ rực rỡ như đốm lửa của thạch lựu trước hiên nhà cùng sắc hồng của ao sen đang tỏa hương thơm ngát lan tỏa khắp không gian. Đặc sắc và độc đáo hơn cả, thiên nhiên của Nguyễn Trãi hiện lên qua những động từ mạnh “đùn đùn”, “phun”, “tiễn”, “giương” như đang trào dâng một sức sống nội sinh mãnh liệt, mạnh mẽ ẩn sâu bên trong mỗi tạo vật. Cái sinh khí rực rỡ, viên mãn nhưng cũng rất thanh thoát ý vị ấy khác hẳn với cái nóng nực của mùa hè mà các nhà thơ trong “Hồng Đức quốc âm thi tập” đã biểu hiện:

“Nước nồng sừng sực đầu rô trỗi

Ngày nắng chang chang lưỡi chó lè”

Phải là một người có tâm hồn tinh tế mới cùng một lúc diễn tả được nhiều cảm giác trong chỉ vài ba câu thơ cô đọng. Giữa khung cảnh thiên nhiên ấy, Nguyễn Trãi dường như cũng nguôi ngoai bao nỗi niềm bực dọc, để lòng mình hòa cùng thiên nhiên đầy sức sống.

Không chỉ nhìn bằng mắt mà tác giả còn lắng tai, trải lòng để nghe những thanh âm muôn vẻ của thiên nhiên:

“Lao xao chợ cá làng ngư phủ

Dắng dỏi cầm ve lầu tịch dương.”

Hai từ láy “lao xao”, dắng dỏi được đảo lên đầu mỗi câu thơ làm bật lên cái âm thanh sôi động, náo nhiệt, xóa tan không khí quạnh hiu, cô tịch lúc hoàng hôn. Cảnh phiên chợ - một dấu hiện của sự sống con người hiện ra trong câu thơ với tiếng người mua, kẻ bán, tiếng cười nói, tiếng chuyện trò gian thật bình yên và ấm áp. Nhà thơ như căng mở hết tất cả những giác quan cả thị giác, khứu giác, thính giác, để rồi cảm nhận và liên tưởng bất ngờ về tiếng ve inh ỏi - một thứ âm thanh được ví như cung đàn mùa hạ, tấu lên bản đàn rộn ràng, rạo rực. Lời thơ diễn tả một cuộc sống đang sinh sôi, tiếp diễn ngay cả trong khoảnh khắc sắp tàn của một ngày dài, một khung cảnh thật êm đềm và thanh bình nơi làng quê. Nguyễn Trãi không hề thoát tục, ẩn dật lánh đời, mà đang quên đi nỗi riêng tư sầu muồn, để hướng mình về sự mộc mạc, yên ả, phản chiếu tâm hồn yêu cuộc đời, yêu thiên nhiên tha thiết.

Thiên nhiên đã đem lại một bài học lớn, lay thức và thổi bùng khát vọng của người anh hùng đầu bạc mà vẫn vẹn tấm lòng son:

“Dẽ có Ngu cầm đàn một tiếng

Dân giàu đủ khắp đòi phương.”

Mượn điển tích điển cố “Ngu cầm”, dường như, Nguyễn Trãi muốn gẩy lên khúc Nam Phong để ngợi ca cảnh thái bình, thịnh trị. Cũng có thể, ông đang mong mỏi, hi vọng về một đấng minh quan, một vị vua anh minh hiền đức, để cho muôn dân được ấm no, hạnh phúc. Dù hiểu theo cách nào thì người đọc đều cảm nhận được tấm lòng “ưu dân ái quốc” của nhà Nguyễn Trãi, mà trong một bài thơ khác, ông từng nhắc tới sở nguyện này:

“Dân Nghiêu Thuấn, vua Nghiêu Thuấn

Dường ấy ta đà phỉ sở nguyền.”

Nếu như với Nguyễn Bỉnh Khiêm, “nhàn” là tránh xa phú quý quay về hòa hợp với thiên nhiên để giữ trọn cốt cách, thì qua “Cảnh ngày hè”, vị anh hùng dân tộc Nguyễn Trãi đã khẳng định triết lí “nhàn” của mình: Sự nhàn rỗi, thảnh thơi luôn song hành cùng trái tim và tâm trí hướng về đất nước, về cuộc sống của nhân dân.

“Cảnh ngày hè” được viết theo thể thơ thất ngôn xen lục ngôn với nhịp thơ đa dạng và linh hoạt. Bài thơ đã thoát khỏi tính quy phạm khuôn thước của văn học trung đại bằng việc sử dụng nhiều hình ảnh sinh động, qua cách miêu tả thiên nhiên và đặc biệt là việc sử dụng ngôn ngữ. Các động từ mạnh, các từ tượng thanh được sử dụng liên tiếp đã làm cho bức tranh mùa hè không còn tĩnh trên trang giấy, mà căng tràn, trào dâng sức sống. Nguyễn Trãi đã đưa ngôn ngữ thơ ca về gần với ngôn ngữ đời sống, mở đường cho khuynh hướng dân tộc hóa, bình dị hóa của thơ ca Việt Nam sau này.

Đọc bài thơ “Cảnh ngày hè”, ta không chỉ đơn thuần thấy được vẻ đẹp của thiên nhiên mùa hè rực rỡ, sống động mà còn cảm nhận được vẻ đẹp phong phú, thanh cao của hồn thơ Nguyễn Trãi. Một hồn thơ đã bắt rễ sâu vào đời sống thiên nhiên, một cảm xúc thơ đã hòa nhịp với mạch sống nhân dân, dân tộc. Bài thơ còn trường tồn, vẹn nguyên với thời gian bởi cho đến nay, bao thế hệ người đọc đều rút ra được giá trị, bài học quý giá về tình yêu cuộc sống, yêu thiên nhiên, yêu con người, yêu Tổ quốc.

<3_banhmithiu_