Tôi Ä‘i học – Dòng cảm xúc lấp lánh chất thÆ¡

Ai cÅ©ng có những kỉ niệm vô cùng sâu sắc vá» buổi tá»±u trÆ°á»ng. Äiá»u đó sẽ được diá»…n tả thật nhẹ nhà ng và tha thiết trong tác phẩm Tôi Ä‘i há»c của Thanh Tịnh.

Bà i phân tích của tác giả Nguyá»…n Äình Hoà n vá» tác phẩm nà y sẽ mang đến cho chúng ta cảm nhận vô cùng sâu sắc và xúc Ä‘á»™ng.

Dẫu kết lắng bao vÆ¡i đầy, tán tụ – nhÆ°ng vá»›i má»—i Ä‘á»i ngÆ°á»i, hẳn có những kỉ niệm chăng dá»… phôi phai. Äược nâng niu giữ gìn, những kỉ niệm sâu sắc ấy sẽ mãi nhÆ° má»™t nguồn sáng trong tâm hồn trong trẻo, thiêng liêng gợi nhá»› và thức dậy dÆ° ba…

Nguồn sáng tâm hồn từ kỉ niệm tá»±u trÆ°á»ng đã tha thiết chảy trong truyện ngăn Tôi Ä‘i há»c của Thanh Tịnh nhÆ° má»™t “dòng cảm xúc†lấp lánh chất thÆ¡: “Hằng năm cứ và o cuối thu, lá ngoà i Ä‘Æ°á»ng rụng nhiá»u và trên không có những đám mây bà ng bạc, lòng tôi lại nao nức những kỉ niệm mÆ¡n man của buổi tá»±u trÆ°á»ngâ€â€¦ Dòng cảm xúc được khởi nguồn từ những biến thái diệu huyá»n. Những kỉ niệm của buổi tá»±u trÆ°á»ng đầu tiên trong Ä‘á»i được nhân vật “tôi†nhá»› lại là thá»i Ä‘iểm cuối thu, cây cối bâng khuâng và o mùa thay lá. Những chiếc lá khô xà o xạc trên Ä‘Æ°á»ng tưởng nhÆ° vô tri vô giác ấy đã trở thà nh những sắc mà u thông Ä‘iệp, thanh âm ngôn ngữ riêng hối gá»i lòng ngÆ°á»i Ä‘á»c vá» má»™t không gian và thá»i gian cụ thể – dù đã qua rồi nhÆ°ng mãi mãi chÆ°a xa. Sức mạnh của hồi ức khiến không gian và thá»i gian hiện tại cÅ©ng trở nên bâng khuâng, náo nức lạ thÆ°á»ng. Kỉ niệm vá» con Ä‘Æ°á»ng đầu tiên, ngÆ°á»i thầy đầu tiên, trang sách má»›i và những ngÆ°á»i bạn má»›i chung trÆ°á»ng, chung lá»›p ấy…, tất cả còn nguyên vẹn tÆ°Æ¡i ngá»i trong cảm giác “mÆ¡n man†dịu nhẹ, ngá»t ngà o và trong sáng “nhÆ° mấy cà nh hoa tÆ°Æ¡i mỉm cÆ°á»i giữa bầu trá»i quang đãng đầu mối dẫn dắt trí nhá»› trở vá» vá»›i những sá»± kiện đã được khắc ghi trong quá vãng. TrÆ°á»›c tiên là hình ảnh có tính chất tÆ°Æ¡ng đông nhÆ° từ kí ức hiện lên: “Má»—i lần thấy mấy em nhá» rụt rè núp dÆ°á»›i nón mẹ lần đầu tiên Ä‘i đến trÆ°á»ng†thì lòng lại “tÆ°ng bừng rá»™n rãâ€. Gặp các em, nhân vật “tôi†nhÆ° xốn xang gặp lại chính mình, gặp lại “buổi mai hôm ấy, má»™t buổi mai đầy sÆ°Æ¡ng thu và gió lạnh. Mẹ tôi âu yếm nắm tay tôi dẫn Ä‘i trên con Ä‘Æ°á»ng là ng dà i và hẹpâ€. Thá»i gian cụ thể và hình dáng con Ä‘Æ°á»ng thá»±c thể được Ä‘iệp lại đến hai lần trong má»™t câu văn để là m ná»n cho kí ức sáng trong, nguyên khiết ấy hiện hình. Trong buổi mai đầy ấn tượng của buổi tá»±u trÆ°á»ng, mặc dù sÆ°Æ¡ng thu dà y đặc và gió lạnh từng cÆ¡n, con Ä‘Æ°á»ng Ä‘i dà i và hẹp… nhÆ°ng tình cảm “âu yếm†của mẹ đã sưởi cho cậu bé được ấm áp, tá»± tin hÆ¡n. Biết bao rạo rá»±c và ngỡ ngà ng, bởi vậy con Ä‘Æ°á»ng dẫu rất Ä‘á»—i thân quen cÅ©ng trở nên khác lạ. Không chỉ là cảm giác trÆ°á»›c con Ä‘Æ°á»ng, mà vá»›i tất thảy cảnh vật chung quanh; không đủ “tá»± nhiên thấy lạâ€, mà cậu bé còn thấy tất cả “đá»u thay Ä‘á»—i†– sá»± thay Ä‘á»—i đó nhất quán từ phạm vi đến tính chất trong cảm giác, tất thảy Ä‘á»u khởi phát từ “lòng tôi Ä‘ang có sá»± thay đổi lá»›nâ€. Äã bao lần qua đây, nhÆ°ng chỉ má»›i lần nà y, và chỉ đúng đến sáng hôm nay má»›i trong tâm trạng ấy. Äược trở thà nh má»™t há»c trò, hiện thá»±c đây mà nhÆ° trong mÆ¡. “Hôm nay tôi Ä‘i há»c†– lá»i văn chất chứa và ngân vá»ng má»™t tiếng reo tá»± hà o, đầy kiêu hãnh! Chẳng thế mà trên Ä‘Æ°á»ng từ nhà tá»›i trÆ°á»ng, trong trạng thái trà n đầy hÆ°ng phấn, nhân vật “tôi†ngay lập tức vụt nhá»› đến những sá»± việc khác hẳn vá»›i niá»m vui không phải ai cÅ©ng có nà y: đó là “trá»ng đại†đến mức nó được đặt trong mối quan hệ đối lập đến hai lần liên tiếp vá»›i những thú vui quen thuá»™c thÆ°á»ng ngà y của nhân vật “tôiâ€. Tạm biệt những buổi thả diá»u Ä‘am mê và ngoạn mục, tạm biệt những cuá»™c nô đùa thá»a thích trên cánh đồng quê thân thiết của trẻ thÆ¡, “hôm nay tôi Ä‘i há»câ€, hôm nay cậu bé của là ng đã “lá»›n†hÆ¡n má»™t chút!.

Không chỉ thế, đồng cảm xúc của tác giả còn Ä‘Æ°a ngÆ°á»i Ä‘á»c đến vá»›i diá»…n biến tâm trạng đặc biệt của má»™t cậu há»c trò lần đầu đến lá»›p, khi cậu cảm thấy mình trang trá»ng và đứng đắnâ€, trong những quan sát vá»›i những cậu há»c trò lá»›p trên, và những ý nghÄ© ngá»™ nghÄ©nh khi muốn tá»± mình cầm được bút thÆ°á»›c. Tâm trạng hồi há»™p và xốn xang khó tả của nhân vật “tôi†được thể hiện rõ nét qua sá»± đối sánh giữa “hiện thá»±c tâm lí†của ngà y hôm nay so vá»›i những gì từng được chứng kiến trÆ°á»›c đó. Nếu nhÆ° ở Ä‘oạn trên, hình ảnh con Ä‘Æ°á»ng quen thuá»™c, thậm chí “đã quen Ä‘i lại lắm lần, nhÆ°ng lần nà y tá»± nhiên thấy lạ†(má»i lần đâu có phải “mẹ âu yếm nắm tay tôi dẫn Ä‘iâ€), và “cảnh vật xung quanh Ä‘á»u thay Ä‘á»—i†có nguyên do “vì chính lòng tôi Ä‘ang có sá»± thay đổi lá»›n†– tức cảm giác thay đổi theo hÆ°á»›ng từ quen đến lạ thì đến đây, sá»± thay đổi được triển khai trên những bình diện và phÆ°Æ¡ng hÆ°á»›ng khác: Ngôi trÆ°á»ng là ng MÄ© Lí vốn là “má»™t nÆ¡i xa lạâ€, “cao ráo và sạch sẽ hÆ¡n các nhà trong là ng†hôm nay “dà y đặc cả ngÆ°á»iâ€, “bá»—ng thấy ngôi trÆ°á»ng ấy “vừa xinh xắn vừa oai nghiêm nhÆ° cái đình là ng Hóa Ắpâ€. Sá»± thay Ä‘á»—i vá» cảm giác ở đây lại diá»…n ra theo chiá»u ngược lại từ lạ thà nh quen. NhÆ°ng dẫu vậy, do tâm lí xúc Ä‘á»™ng của buổi Ä‘i há»c, cho nên đứng trÆ°á»›c ngôi trÆ°á»ng mặc dù đã từng “đi chung quanh các lá»›p để nhìn qua cá»­a kính mấy bản đồ treo trên tÆ°á»ng†mà “không có cảm tưởng nà o khác là nhà trÆ°á»ng cao ráo và sạch sẽ hÆ¡n các nhà trong là ng†ấy, tức là thá»±c sá»± ngôi trÆ°á»ng không phải quá xa lạ, nhân vật “tôi†vẫn thấy “Sân nó rá»™ng, mình nó cao hÆ¡n trong những buổi trÆ°a hè đầy vắng lặngâ€. Äó là nguyên nhân nảy sinh cảm giác “Lòng tôi đâm ra lo sợ vẩn vơ†– dù chỉ “vẩn vơ†thoáng qua thôi nhÆ°ng đó là má»™t cảm giác nảy sinh tất yếu có tính chất biện chứng, kết quả của tâm lí choáng ngợp nhất thá»i dẫn đến cảm giác rõ rệt vê sá»± thay đổi kích cỡ, mức Ä‘á»™ của biểu tượng.

NhÆ°ng dẫu sao, nhân vật “tôi†lúc đó vẫn Ä‘ang ở tuổi thÆ¡ ngây, cho nên má»™t thoáng “lo sợ vẩn vơ†ấy đã mau chóng lÆ°á»›t qua, nhÆ°á»ng chá»— cho cảm giác ngỡ ngà ng, lâng lâng sung sÆ°á»›ng và tò mò quan sát những ngÆ°á»i bạn Ä‘ang “đứng nép bên ngÆ°á»i thânâ€, dá»± cảm hỠ“nhÆ° con chim con nhìn quãng trá»i rá»™ng muốn bay nhÆ°ng còn ngập ngừng e sợâ€. Phía trÆ°á»›c là bầu trá»i rá»™ng mở, biết há»c là vô bá», nhÆ°ng Æ°á»›c mÆ¡ đầu tiên của cậu là “được nhÆ° những ngÆ°á»i há»c trò cÅ©, biết lá»›p, biết thầy để khá»i phải rụt rè trong cảnh lạâ€. Ước mÆ¡ thật dá»… thÆ°Æ¡ng, bởi đó là ước mÆ¡ được xóa Ä‘i những khoảng cách bỡ ngỡ ban đầu. Tiếng trống trÆ°á»ng vang dá»™i, và cảnh tượng những cậu bé lần đầu xếp hà ng và o lá»›p cảm thấy “chÆ¡ vÆ¡â€, “toà n thân các cậu cÅ©ng Ä‘ang run run theo nhịp bÆ°á»›c rá»™n rà ngâ€. Äoạn văn đặc tả được những phút giây hồn nhiên xúc Ä‘á»™ng khó quên của má»—i Ä‘á»i ngÆ°á»i. Hình ảnh ông đốc trÆ°á»ng MÄ© Lí xuất hiện và đá»c tên từng há»c trò gây má»™t ấn tượng mạnh đến mức “cảm thấy nhÆ° quả tim tôi ngừng đậpâ€, đến “quên cả mẹ tôi đứng sauâ€, và nghe Ä‘á»c đến tên “tôi tá»± nhiên giật mình và lúng túngâ€. Mặc dù ông đốc nhìn há»c trò vá»›i cặp mắt thật “hiá»n từ và cảm Ä‘á»™ngâ€, nhÆ°ng khóc theo phản ứng lây lan. Lần đầu và o lá»›p, cảm giác “má»™t mùi hÆ°Æ¡ng lạ xông lênâ€, “hình gì treo trên tÆ°á»ng tôi cÅ©ng thấy lạ và hay hayâ€, “nhìn ngÆ°á»i bạn tí hon ngồi bên tôiâ€, “đưa mắt thèm thuồng nhìn theo cánh chimâ€â€¦ rồi dứt khoát “vòng tay lên bà n chăm chỉ nhìn thầy viết và lầm nhẩm đánh vần Ä‘á»c†là những phát hiện tinh tế vá» diá»…n biến tâm trạng của tuổi thÆ¡.

Tôi Ä‘i há»c được tái hiện theo nhịp Ä‘iệu giao thoa của kí ức, bao gồm má»™t chuá»—i các sá»± kiện, mà yếu tố xuyên suốt các sá»± kiện đó là biên Ä‘á»™ của dòng cảm xúc thiết tha, nguyên khiết tuôn trà o. Mạch chính của dòng cảm xúc là những biểu hiện tâm lí xoay quanh nhân vật “tôi†trong ngà y tá»±u trÆ°á»ng; đồng thá»i, qua má»™t số nét chấm phá, tác giả khắc há»a tình cảm của những ngÆ°á»i lá»›n đối vá»›i các em bé lần đầu Ä‘i há»c thông qua thái Ä‘á»™ yêu thÆ°Æ¡ng và những cá»­ chỉ ân cần của ông đốc, thầy giáo và các phụ huynh há»c sinh. Dòng cảm xúc không chỉ có vai trò kết nối và duy trì sức sống cho các sá»± kiện mà nó còn là yếu tô kích thích trí tưởng tượng vận hà nh theo má»™t quy luật thầm mÄ© mà Lômônôxốp gá»i là “quy luật liên hình dungâ€. Quy luật đó lá»±a chá»n và sắp xếp tất cả má»› há»—n Ä‘á»™n của kí ức dá»±a trên sá»± tÆ°Æ¡ng đồng vá» hình thức hoặc theo sá»± gần gÅ©i vá» thá»i gian và không gian – nói cách khác là khái quát hóa chung – rồi kéo chúng và o má»™t chuá»—i mắt xích có tác Ä‘á»™ng liên tục. Có thể xem thá»i Ä‘iểm “cứ và o cuối thu, lá ngoà i Ä‘Æ°á»ng, rụng nhiá»u…†là hoà n cảnh khÆ¡i gợi cảm xúc ná»n, tạo ra ấn tượng chung, hình ảnh “má»—i lần thấy mấy em nhá» rụt rè núp dÆ°á»›i nón mẹ†là hình ảnh có tính chất hạt nhân quy tụ và định hÆ°á»›ng cho những liên tưởng; để từ đó mở ra các tình huống và chi tiết cụ thể: những quan sát dá»c Ä‘Æ°á»ng, trÆ°á»›c sân trÆ°á»ng, xếp hà ng và o lá»›p, cảm nghÄ© trong lá»›p há»c…

Tác giả đã thể hiện khả năng vận dụng khá nhuần nhuyá»…n các hình ảnh so sánh. Khảo sát gần hai mÆ°Æ¡i lần so sánh trá»±c tiếp và so sánh ngầm xuất hiện trong truyện ngắn, dá»… nhận thấy có những hình ảnh được so sánh rất sinh Ä‘á»™ng. Chăng hạn: “Tôi quên thế nà o được những cảm giác trong sáng ấy nảy nở trong lòng tôi nhÆ° những cà nh hoa tÆ°Æ¡i mỉm cÆ°á»i giữa bầu trá»i quang đãngâ€, hoặc: “ý nghÄ© ấy thoáng qua trong trí tôi nhẹ nhà ng nhÆ° má»™t là n mây lÆ°á»›t ngang trên ngá»n núiâ€. Những hình ảnh so sánh Ä‘á»™c đáo ấy góp phần là m cho câu văn trở nên nhẹ nhà ng, lãng mạn, phù hợp vá»›i việc thể hiện má»™t dòng cảm xúc thấm đẫm trong kỉ niệm thÆ¡ ngây. Bên cạnh đó, tuy tính chất đặc trÆ°ng của hồi ức là sá»± tuôn trà o những cảm xúc chủ quan, song tác giả đã Ä‘an cà i được các yếu tố khách quan và o mạch truyện má»™t cách khá hiệu quả. Hình ảnh “Má»™t con chim con liệng đến đứng trên bá» cá»­a sá»—, hót mấy tiếng rụt rè rồi vá»— cánh bay caoâ€, chẳng hạn, là hình ảnh khách quan vừa tả thá»±c, vừa là hình ảnh so sánh ngầm có ý nghÄ©a tượng trÆ°ng. Con chim ấy hay chính ngÆ°á»i há»c trò ấy, trong má»™t buổi mai “đầy sÆ°Æ¡ng thu và gió lạnh†đã ngập ngừng cất cánh và o bầu trá»i?

Là những biểu hiện của kí ức hồi quang cho nên thá»i gian và không gian trong truyện là thá»i gian và không gian tâm trạng. Äồng thá»i, những kỉ niệm ngá»t ngà o vá» buổi đầu đến lá»›p ấy cÅ©ng được chuyển hóa lung linh cảm giác và tÆ°Æ¡i tắn sắc mà u. Chắc chắn không chỉ vá»›i lần đầu đến lá»›p, tá»±u trÆ°á»ng bao giá» cÅ©ng đê lại trong lòng ngÆ°á»i những xúc Ä‘á»™ng sâu xa. Nhà thÆ¡ Huy Cận viết trong bà i thÆ¡ Tá»±u trÆ°á»ng:

Giá» nao nức của má»™t thá»i trẻ dại

Hỡi ngói nâu, hỡi tÆ°á»ng trắng, cá»­a gÆ°Æ¡ng

Những chà ng trai mÆ°á»i lăm tuổi và o trÆ°á»ng

RÆ°Æ¡ng nho nhá» vá»›i linh hồn bằng ngá»c…

Không viết vá» vẻ đẹp tinh khôi rạo rá»±c của những “chà ng trai mÆ°á»i lăm tuổiâ€, nhà thá» Nguyá»…n Bính cÅ©ng trong bà i thÆ¡ Tá»±u trÆ°á»ng lại thể hiện ấn tượng vá» vẻ đẹp thÆ°á»›t tha kiá»u diá»…m của các thiếu nữ:

Những nà ng thiếu nữ sông Hương

Da thÆ¡m là phấn môi hÆ°á»ng là son

Tá»±u trÆ°á»ng san sát chân thon

Lao xao nón má»›i mà u sÆ¡n sáng ngá»i

Gió thu cứ mãi trêu ngươi

Äôi thân áo má»ng tÆ¡i bá»i bay lên

Dịu dà ng đôi ngón tay tiên

Giữ há» mép áo là m duyên qua Ä‘Æ°á»ng.

NhÆ° thế, có thể nói: tá»±u trÆ°á»ng – dù ở lứa tuổi nà o, bậc há»c nà o cÅ©ng là niá»m hạnh phúc, là địa chỉ lÆ°u giữ những hình ảnh đẹp nhất và đáng nhá»› nhất của Ä‘á»i ngÆ°á»i. Tuy nhiên, khác vá»›i phÆ°Æ¡ng thức thể hiện những cảm xúc tá»±u trÆ°á»ng của Huy Cận và Nguyá»…n Bính, Tôi Ä‘i há»c của Thanh Tịnh là má»™t tác phẩm văn xuôi đặc sắc, tha thiết gợi vá» má»™t thá»i gian và không gian kí ức tÆ°ng bừng rá»™n rã, lấp lánh chất thÆ¡. Khép lại trang văn còn bồi hồi xao xuyến, dẫu đã Ä‘i qua lần đầu đến lá»›p nhÆ°ng má»—i lần nghe hai tiếng “tá»±u trÆ°á»ng†vẫn nghe lòng thổn thức khôn nguôi, nhÆ° tâm sá»± của nhà thÆ¡ Thế Lữ:

Cái thuở ban đầu lưu luyến ấy

Ngà n năm chưa dễ đã ai quên.

(TS. Nguyá»…n Trá»ng Hoà n – In trên Tạp chí Văn há»c và Tuổi trẻ số 8 (74) – Năm 2002 - Trang 11 -> 15)