ĐẠI CƯƠNG SINH CƠ HỌC. P1: GIỚI THIỆU

KHÁI NIỆM VỀ SINH CƠ HỌC VÀ CÁC CÁC LĨNH VỰC NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN

Sinh cơ học và Vận động học

Vận động học (kinesiology): là môn khoa học nghiên cứu vận động của con người nói chung. Vận động học bao gồm nhiều môn học, nghiên cứu về các lĩnh vực như giải phẫu, sinh lý, tâm lý, sinh cơ học… có liên quan đến vận động.

Sinh cơ học (biomechanics): là môn khoa học nghiên cứu vận động của hệ thống sinh học bằng cách áp dụng cơ học. Như vậy sinh cơ học riêng biệt hơn vận động học.

(Cơ học: là một nhánh của vật lý học mô tả vận động và tác động của các lực lên các vật thể và hệ thống cơ học).

Hình 1-1 Ví dụ về vận động thẳng. Các phương pháp áp dụng phân tích vận động thẳng là đánh giá vận động (hướng, đường đi, tốc độ) của trọng tâm hoặc quỹ đạo của vật.

• Vận động góc (angular motion): Là vận động quanh một điểm (trục xoay) làm cho các vùng khác nhau của cùng một phân đoạn cơ thể hay vật thể không di chuyển cùng một khoảng cách trong thời gian đã cho. Ví dụ hình 1-2.

Hình 1-2. Ví dụ về vận động góc. Vận động góc của cơ thể, vật thể hay phân đoạn xảy ra quanh một trục qua một khớp (A), qua trọng tâm (B), hay quanh một trục bên ngoài (C).

Thông thường trong sinh cơ học, ta thường đánh giá các đặc điểm vận động thẳng của một hoạt động và sau đó theo dõi bằng cách đánh giá kỹ hơn các vận động góc tạo nên và góp phần vào vận động thẳng đó.

Chuyển động học và Lực động học

Phân tích sinh cơ học có thể là phân tích về chuyển động học hoặc lực động học.

• Chuyển động học (kinematics): nghiên cứu các đặc điểm của vận động về mặt không gian và thời gian mà không chú ý đến các lực gây nên vận động. Ví dụ vật thể di chuyển nhanh hay chậm, độ cao, độ xa mà vật thể di chuyển. Vì vậy, chuyển động học quan tâm đến phân tích vị trí, vận tốc, gia tốc của vận động.

• Ví dụ nghiên cứu chuyển động học thẳng và chuyển động học góc của động tác đánh gôn (Hình 1-3). Thông qua đánh giá chuyển động học thẳng và góc của vận động, chúng ta có thể xác định các phân đoạn liên quan trong vận động đó cần phải cải tiến hoặc nhận xét về các cải tiến kỹ thuật của các vận động viên hoặc chia một kỹ thuật thành các phần nhỏ hơn. Từ đó, chúng ta có thể hiểu rõ hơn về vận động của con người.

• Lực động học (kinetics): Xem xét các lực tác động lên một hệ thống, như cơ thể người, hay bất kỳ một vật thể nào. Phân tích vận động bằng lực động học đánh giá các lực gây nên vận động. Phân tích lực động học khó hơn phân tích chuyển động học vì lực không thể thấy được; chúng ta chỉ có thể quan sát được những tác động của lực.

Hình 1-4 Ví dụ về phân tích lực động học của một vận động viên cử tạ. Sự phân tích động tác nâng có thể được thực hiện bằng cách quan sát các lực đứng dọc tác động lên đất tạo nên lực nâng (thẳng) và các lực xoay tạo ra ở ba khớp chi dưới tạo nên lực cơ cần cho động tác nâng.

Đánh giá cả các thành phần chuyển động học và lực động học là cần thiết để hiểu đầy đủ một vận động. Cũng cần nghiên cứu mối quan hệ giữa chuyển động học và lực động học bởi vì bất kỳ tăng tốc nào của một chi, một vật thể, hay cơ thể người đều là kết quả của một lực tác động lên một điểm nào đó, vào một thời điểm, với một độ lớn và thời gian nhất định.

TẠI SAO PHẢI NGHIÊN CỨU SINH CƠ HỌC?

Nghiên cứu về sinh cơ học giúp chúng ta hiểu rõ hơn các vấn đề liên quan đến hoạt động và sức khỏe con người để từ đó có thể:

• Đánh giá, điều chỉnh, cải thiện vận động (ví dụ trong thể thao)
• Phòng ngừa và điều trị các bất thường liên quan đến vận động (trong điều trị, PHCN vận động)

Như vậy, sinh cơ học là một môn học hữu ích và không thể thiếu cho:

• các giáo viên giáo dục thể chất.
• huấn luyện viên,
• những người huấn luyện tập luyện
• các bác sĩ (vật lý trị liệu, thể thao),
• kỹ thuật viên vật lý trị liệu.

CÁC PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU SINH CƠ HỌC

Để nghiên cứu về vận động của cơ thể, có thể áp dụng phương pháp định tính hoặc định lượng.

Phân tích định tính

Là phương pháp phân tích thường được sử dụng nhất, nghiên cứu những đặc tính chất lượng của vận động (như tốt, xấu, dài, nặng, gập, xoay…) mà không đòi hỏi các con số chính xác.

Phân tích định tính thường dựa trên quan sát trực tiếp và không cần thiết bị đo lường phức tạp, chú ý vào thời gian và không gian.

• Ví dụ:
  • Phân tích sự xoay của xương đùi trong động tác đánh gôn
  • Sự khép của xương cánh tay trong động tác bơi tự do.

Hình 1-5. Mô hình 4 nhiệm vụ của phân tích định tính (Knudson & Morrison, 2002)

Phân tích định lượng

Là phân tích bằng cách thu thập các số liệu đong đo đếm được của vận động. Kết quả là các con số và thường dựa vào các trang thiết bị đo lường. Phân tích định lượng thường chú ý vào lực.

• Ví dụ:
  • Lực ép lên vai trong động tác ném bóng
  • Lực ép lên xương đùi trong khi nhảy xuống đất

Xem tiếp phần 2: Các thuật ngữ giải phẫu sinh cơ học