Hôm nay tôi muốn trò chuyện về thơ. Tại sao ư? Còn phải hỏi, đã là người (người Việt Nam nữa chứ lỵ) thì nhất định phải có tâm hồn thơ, vì vậy phải biết làm thơ; người người làm thơ, nhà nhà làm thơ, nhá!
Và đề tài tôi muốn trình bày với các bạn hôm nay là: Thơ hay tứ tuyệt (yêu cầu vỗ tay, bla bla bla).
Trước hết chúng ta cần tìm hiểu: Thế nào là tứ tuyệt?
Tứ là bốn, ở đây ta ngầm hiểu với nhau là bốn câu (Chú ý: không phải bồn cầu); tuyệt là ngắt xén (không phải ngắt bẹn). Sở dĩ có tên gọi như vậy là vì thể thơ này ngắt bài Đường luật tám câu ra, lấy bốn câu thôi; ngắt cũng có nhiều kiểu ngắt, như Ôn Như hầu Nguyễn Gia Thiều đã ngắt ra bốn câu dưới kiểu người ta cưa đôi ly rượu (“Vâng, hai ta cưa đôi, mời bác uống trước, còn lại em xin”), để viết bài thơ sau:
Lởm chởm vài hàng tỏi;
Lưa thưa mấy nhánh gừng.
Vẽ chi là cảnh mọn,
Mà cũng gợi tang thương!
và vì câu thơ trong bài chỉ có năm chữ, nên ta gọi đó là bài ngũ ngôn tứ tuyệt. Ở đây, chúng ta sẽ bàn về loại câu bảy chữ, thất ngôn tứ tuyệt, và chỉ bàn về kiểu ngắt thông dụng nhất, kiểu tôm xuất khẩu, tức là ngắt đầu và đuôi ra để giành chồng chan vợ húp (còn miếng ngon ở giữa đem bán cho các nước tư bản man di!).
Và thưa các bạn, xin giới thiệu phụ tá của tôi trong buổi trò chuyện hôm nay, thiền sư Muju, đến từ Nhật Bản, sẽ hướng dẫn và minh họa hầu các bạn:
Làm thế nào viết được một bài tứ tuyệt?
Người ta hỏi một thi sĩ Nhật nổi danh rằng làm thế nào viết được một bài thơ tứ tuyệt của Trung Hoa. Thi sĩ giảng giải:
Câu đầu chứa phần khởi nhập; câu hai là phần chuyển tiếp của câu đầu; câu ba chuyển từ đề mục và bắt đầu một ý mới; và câu bốn gồm ba câu trước hợp lại với nhau. Một khúc dân ca Nhật minh họa ý này:
“Hai cô con gái của một người bán lụa ở Kyoto,
Cô chị hai mươi, cô em mười tám.
Một anh lính có thể giết người với lưỡi kiếm của anh ta,
Nhưng hai cô gái này giết đàn ông với đôi mắt của các nàng.” (1)
Đề nghị vỗ tay, bla bla bla. Vâng, xin cảm ơn thiền sư Muju, ngài có thể về chỗ ngồi được rồi!
… Thưa các bạn, thầy Muju đáng kính đã có một minh họa tuyệt vời cho thể thơ tứ tuyệt, nhưng đó chỉ mới là thể thơ, tức là mới chỉ có hình thức mà thôi, sau đây chúng ta sẽ tìm hiểu tiếp làm thế nào để viết được một bài thơ tứ tuyệt cho hay.
Muốn vậy, ta cần định nghĩa thế nào là thơ hay đã. Ơ, xem kìa, nghe đến đây đã có không ít bạn nhổm dậy muốn bỏ ra về rồi! Tôi thông cảm với các bạn, lâu nay chúng ta đã được nghe đủ thứ định nghĩa thế nào là thơ hay, nghe đến ngấy ra mà vẫn chẳng hiểu thơ hay nó như thế nào, đến nỗi có bạn còn tưởng thơ hay cũng tương tự như các thế lực thù địch vậy, chỉ nghe miêu tả đồn thổi chứ chẳng thấy chân tướng nó như thế nào! Xin các bạn cứ yên tâm và hãy tin tưởng ở tôi, tôi không có thói quen dỗ trẻ em ngủ bằng cách mang ngáo ộp ra dọa các bé đâu!
Tôi định nghĩa chỉ nhõn bằng một câu này thôi: Thơ hay là thơ đọc qua là thuộc! Quả thật thế, thơ hay thì phải như người phụ nữ đẹp ấy, gặp qua một lần là suốt đời không quên. Có lần tôi quen một cô nàng bốc lửa, chúng tôi dìu nhau du hí lăn lê bò toài đủ kiểu. Sáng hôm sau bừng mắt dậy, nhìn cô nàng tôi lại những muốn… tống cho một đạp văng mẹ xuống giường. Và sau đó gặp lại tôi cứ ú ớ chả biết xưng hô ra sao vì quên bà nó tên nàng rồi! Thưa các bạn, cơ sự đó không phải lỗi do tôi mà là lỗi do nàng chưa xứng gọi là người đẹp, nhá! Nhưng có một cô gái nọ, tôi chỉ gặp qua ảnh cô một lần trên mạng: tóc xõa ngang lưng, áo dài trắng, băng rôn trước ngực, dẫn đầu một đoàn người… Tôi ngắm cô ấy mà nghe tim mình thổn thức cả năm trời, đến giờ vẫn còn thổn thức: Đó thực sự là một giai nhân, các bạn ạ! Thơ cũng vậy, có những bài thơ lúc đầu đọc lên cứ nghe sướng từ mồm lan xuống phao câu, nhưng sau đó thì quên sạch; nhưng có bài thơ vừa nghe một lần là nhập tâm, chẳng tài nào quên được, như bài thơ thần của Lý Thường Kiệt chẳng hạn, có phải hồi học tiểu học, khi thầy cô giáo vừa đọc lên là bạn thuộc ngay không? Nếu bạn trả lời tôi là không thuộc hoặc quên dzồi thì chúc mừng bạn, bạn hoàn toàn đủ tư cách để ngồi ghế đại biểu quốc hội, và bạn có thể ra về, vì bạn không đủ tư cách để làm thơ, thế nhá!
Đọc một bài tứ tuyệt, muốn biết nó đáng được gọi là thơ hay hay không thì phải thẩm xem câu cuối có mang lại cho ta bất ngờ tự nhiên sảng khoái không; nếu không thì vất! Còn khi làm một bài tứ tuyệt thì quan trọng và khó khăn nhất lại là ở… câu đầu! Thường những người làm tứ tuyệt hay bị mắc lỗi chỗ này: bị ấn tượng bởi những bài thơ đã đọc nên họ cứ nhè câu kết mà hạ trước rồi mới vắt óc viết mấy câu đầu, và hậu quả là bài thơ đọc lên sẽ thấy rõ là gượng ép. Ví dụ, tôi có đọc qua một bài thơ, mấy câu đầu thế nào chả nhớ nữa, chỉ còn lõm bõm câu cuối, mà nhớ được đây là do người ta cứ ra rả tán tụng nhồi nhét mới cơ khổ chứ, híc! Câu ấy đâu như vầy:
Bỗng dưng vần “Thắng” vút lên cao!
Các bạn cứ gúc vần ấy mà đọc, đó là minh họa cho cái sự làm câu kết trước, sau đó mới quay lại nặn những câu đầu!
Quái đâu mà ra đến nỗi thế cơ chứ? Do vì làm thơ cũng như… làm tình, các bạn ạ, phải tự nhiên nhi nhiên, chứ cứ băm bổ sút thủng lưới con nhà người ta ra rồi mới quay lại vuốt ve tán tỉnh rằng anh yêu em lắm thì đểu thật!
Cho nên xin các bạn, hãy nhẹ nhàng tuy vất vả, tóm lấy câu đầu đã mà khoan nghĩ đến câu kết; khi câu đầu đã có thì tự nhiên câu thứ hai sẽ đến; tuần tự cứ thế, rồi thì cuối cùng câu kết sẽ tự nó đến với bạn thôi. Đến bên người yêu, ai lại nắm ngay lưng quần nàng mà tuột phắt bao giờ. Hãy nhẹ nhàng hờ hững choàng một tay qua vịn lấy nàng, tay kia cứ thong thả để yên đấy trong túi quần (của mình). Tôi nói “vịn” nghĩa là tay giang ra nắm nhẹ bắp tay nàng, chớ có mà chơi kiểu kẹp cổ, đặt nguyên cánh tay lên bắt vai nàng phải gánh lấy trọng lượng nửa thân trên của bạn, và bàn tay thì cứ chồm chồm chực xục vào khua khoắng trong cổ áo con người ta!
Đừng nghĩ gì đến việc ồ lề ồ lế ô lê cả, sau khi mân mê bắp tay nàng, tự nhiên bàn tay bạn sẽ vuốt xuống dọc cánh tay mảnh dẽ mịn màng ấy. Cứ vuốt đi, cho đến khi nào bàn tay bạn tự nhiên phiêu bồng sang những chi và những bộ phận khác trên người nàng, và cả hai tay bạn đã miên man trập trùng phố núi mây ngàn bay bao giờ bạn cũng chẳng hay nữa… Đấy, ba câu thơ đầu đã nhẹ nhàng hoa trôi nước chảy như thế đấy, và diệu kỳ chưa, câu kết bỗng oà ra thật sảng khoái vô ngần, VÀÀÀOOO RỒI, THƯA CÁC BẠN! Ha ha, có thế chứ!
Vậy nếu gặp trường hợp bạn định làm một bài tứ tuyệt mà lại nẩy ra câu kết trước thì phải làm thế nào? Bạn cho rằng đó là một câu kết tuyệt cú, đắc địa cho bài thơ của mình, bạn thích nó quá đi và không muốn vất bỏ nó chút nào? Thế sao bạn không tận dụng, dùng luôn câu đấy mà làm câu khởi nhỉ; khi ấy, chẳng phải bài thơ của bạn sẽ vọt lên một tầm cao mới ư! Có lần, ngồi bên một nàng, thấy bàn chân mủm mỉm trắng hồng, tôi năn nỉ xin được chạm vào. Nàng cho phép, và đặt ra giới hạn là chỉ được chạm ngón út thôi. Với tôi, thế là đã mãn nguyện rồi. Tôi nâng nhẹ ngón chân út ít ấy lên, mơn trớn nó trong trìu mến; lần lần tôi ngoáy nhẹ kẽ chân, và cứ tự nhiên như số trời đã định, tôi ngoáy sang các kẽ chân còn lại, miên man miên man; sau đó tôi áp cả lòng bàn tay vào gan bàn chân nàng để chà sát, rồi dùng cả nắm đấm để miết mạnh trên gan bàn chân. Đôi tay tôi thuận chiều gió cuốn tự động lần vuốt lên bắp chân; cứ thế, tôi trôi đi trong cơn mơ. Mãi đến khi cả người nàng mềm lã đổ ập xuống, tôi vẫn chửa hay: mình đã ngược dòng Mê Kông vung mái chèo lướt sóng lên đến tận đập Tam Điệp, hay từ đập Tam Điệp xuôi dầm mát mái lưu lãng xuống hạ lưu Mê Kông nữa! Thấy chưa: hãy tạm bằng lòng với ngón chân út của nàng, sau đó từ từ thừa thắng xông lên, bạn sẽ có cả giang sơn cẩm tú. Chứ còn hăm hở hùng hục quyết chiếm ngay ngôi báu như tôi hồi nẳm (đâu như độ 1979 thì phải) thì xin lỗi, ngay cả móng chân nàng, bạn cũng chả có mà gặm!
* * * Bây giờ là bài tập về nhà làm đây: Bạn hãy lấy cái câu kết trong bài thơ của người ta (đã nhắc ở trên), “Bỗng dưng vần Thắng vút lên cao” ấy mà làm câu khởi đề cho mình và viết thử cho trọn bài tứ tuyệt xem nào, tôi đoan chắc các bạn sẽ cho ra lò những bài thơ hay hơn cả cái bài đấy bội phần ấy chứ!
Hôm nay, chúng ta đã xong tiết đầu, về thể thơ căn bản, tứ tuyệt. Hôm khác, tôi sẽ trình bày với các bạn về thơ lục bát. Phải làm lục bát cho ra lục bát mới ôm mộng thành nhà thơ được; vậy các bạn hãy chịu khó thường xuyên ghé thăm để chờ tin nhé, keke!
Sau đây là ít bài trong số tứ tuyệt mà tôi chỉ đọc qua một lần là tạc dạ:
Sông núi nước Nam, vua Nam ở
Rành rành định phận ở sách trời.
Cớ sao lũ giặc sang xâm phạm?
Chúng bây sẽ bị đánh tơi bời!
(Lý Thường Kiệt - theo “Lịch sử Việt nam”, tập 1, Nxb KHXH, 1971)
Ngọn giáo non sông trải mấy thâu,
Ba quân hùng hổ át sao Ngưu.
Công danh nếu để còn vương nợ,
Luống thẹn tai nghe chuyện Vũ hầu.
(Phạm Ngũ Lão - Phan Kế Bính dịch)
CHỪA RƯỢU
Một trà, một rượu, một đàn bà,
Ba thức lăng nhăng nó quấy ta.
Chừa được thức nào hay thức nấy:
- Họa chăng chừa rượu với chừa trà!
(Nguyễn Khuyến)
QUẢ MÍT
Thân em như quả mít trên cây,
Da nó xù xì, múi nó dầy.
Quân tử có thương thì đóng cọc,
Xin đừng mân mó nhựa ra tay.
(Hồ Xuân Hương)
CẢNH ĐÓ NGƯỜI ĐÂU
Gặp em thơ thẩn bên vườn hạnh,
Hỏi mãi mà em chẳng trả lời.
Từ đó bắc nam người một ngả,
Bên vườn hoa hạnh bóng trăng soi.
(Thái Can)
Và bài của một nhà thơ bộ đội Giải phóng quân viếng nghĩa trang liệt sĩ, tôi đọc được khoảng năm 1987-88, hình như là trên bán nguyệt san Kiến Thức Ngày Nay; lâu ngày quá, tôi đã quên cả tựa và tên tác giả, mỗi lần đọc lên tôi lại rợn da gà khắp người:
Vạt chiều yên nghỉ bao đồng đội,
Nhang trầm một thẻ, biết làm sao?
Thắp lên, rồi khấn nơi đầu gió:
- Hương khói đừng quên nấm mộ nào!
Có trường hợp hy hữu được Lãng Nhân Phùng Tất Đắc ghi lại trong quyển Chơi Chữ, là bài thơ có hình thức bức họa như vầy, mà nếu tác giả không giải mã, thì ta chẳng tài nào biết được nó là bài thơ: 
Ba thu dồn lại một trăng tròn
Đêm vắn, tình dài, tiệc cỏn con
Nghiêng chén rượu nồng say chếnh choáng:
Trên trời, dưới nước, giữa là non!
Đến đây, tưởng đã có thể kết thúc buổi trò chuyện, nhưng bỗng dưng tôi cũng nổi hứng… làm thơ tứ tuyệt! Nó đây: 
Nhà em phát triển một bầy gà,
Cúm mẹ! Chỉ còn ả mái hoa.
Cục tác cục ta mười sáu trứng,
Bỗng anh hàng xóm… đến lân la!
(Ly tiểu tử)
Tôi đặt tên cho bài thơ này là: ANH HÀNG XÓM, và xin kính tặng bác Cua Đồng xóm tôi! ? Bài này, ở đây, tôi xin công nhận là hay! Hử, bạn hỏi tôi dựa vào đâu mà dám phán nó là bài thơ tứ tuyệt hay à?
- Thây kệ tôi đi, blog này là của tôi mừ, hơ hơ!
___________ Chú thích: (1) Thạch sa tập - Thiền sư Muju; bản dịch của Đỗ Đình Đồng - Góp nhặt cát đá (Nxb Đồng Nai, 1991).
Hoặc